Mezarlıkta

"Arkadaşlar, rüzgar şiddetlendi ve hava kararmaya başlıyor. Daha da kötüleşmeden buradan ayrılmamız daha iyi olmaz mı?"

Rüzgar, yaşlı huş ağaçlarının sarı yaprakları arasında neşeyle esiyordu ve yapraklardan üzerimize kalın damlalar yağıyordu. Grubumuzdan biri killi toprakta kaydı ve düşmemek için büyük gri bir haça tutundu.

“Yegor Gryaznorukov, unvanlı meclis üyesi ve süvari…” diye okudu. “O beyefendiyi tanırdım. Karısını severdi, Stanislav kurdelesi takardı ve hiçbir şey okumazdı. … Sindirimi iyi çalışıyordu… Hayat güzeldi, değil mi? Ölmek için hiçbir sebebi yokmuş gibi görünürdü, ama ne yazık ki! Kader onu gözüne kestirmişti. … Zavallı adam, gözlem alışkanlıklarının kurbanı oldu. Bir keresinde, anahtar deliğinden dinlerken, kapıdan kafasına öyle bir darbe aldı ki beyin sarsıntısı geçirdi (beyni vardı) ve öldü. Ve işte, bu mezar taşının altında, beşiğinden beri şiirlerden ve özdeyişlerden nefret eden bir adam yatıyor. … Sanki onunla alay etmek istercesine, mezar taşının tamamı şiirlerle süslenmiş. … Biri geliyor!”

Üzerinde eski püskü bir palto olan, sakalı tıraş edilmiş, yüzü mavimsi-kırmızı bir adam bizi solladı. Kolunun altında bir şişe, cebinden ise bir paket sosis sarkıyordu.

"Oyuncu Mushkin'in mezarı nerede?" diye sordu bize boğuk bir sesle.

Onu, iki yıl önce vefat eden oyuncu Mushkin'in mezarına götürdük.

"Sanırım siz bir devlet memurusunuz?" diye sorduk ona.

“Hayır, bir oyuncu. Günümüzde oyuncuları Konsistori katiplerinden ayırt etmek zor. Bunu şüphesiz siz de fark etmişsinizdir. … Bu tipik bir durum, ama devlet memuru için pek de gurur verici değil.”

Oyuncunun mezarını bulmakta zorlandık. Çökmüş, otlarla kaplanmış ve mezar görünümünü tamamen kaybetmişti. Çürümeye başlamış ve don nedeniyle kararmış yeşil yosunlarla kaplı ucuz, küçük bir haç, yaşlılığın verdiği bir keder havası taşıyor ve adeta hasta görünüyordu.

“…unutulmuş dostumuz Mushkin…” diye okuduk.

Zaman, asla gerçekleşmeyenleri sildi ve insanın yalanlarını düzeltti.

"Onun için bir anıt dikilmesi amacıyla oyuncular ve gazeteciler arasında bağış kampanyası başlatıldı, ama parayı içkiye harcadılar, sevgili beyler..." diye iç geçirdi oyuncu, yere eğilerek dizleriyle ve şapkasıyla ıslak toprağa dokundu.

"İçtiğini mi kastediyorsun?"

“Bu çok basit. Parayı topladılar, gazetede bununla ilgili bir paragraf yayınladılar ve içkiye harcadılar. … Bunu onları suçlamak için söylemiyorum. … Umarım onlara iyi gelmiştir, sevgili dostlarım! Onlara sağlık, ona da ebedi hatıralar.”

“İçki kötü sağlık demektir ve ebedi hatıra da sadece üzüntüden ibarettir. Tanrı bize bir süreliğine hatıra verir, ama ebedi hatıra—sonra ne olacak!”

“Haklısınız. Mushkin tanınmış bir adamdı, biliyorsunuz; tabutun üzerinde bir düzine çelenk vardı ve o çoktan unutuldu. Ona değer verenler onu unuttu, ama ona zarar verenler onu hatırlıyor. Ben mesela onu asla, asla unutmayacağım, çünkü ondan sadece zarar gördüm. Merhum için hiçbir sevgim yok.”

"Sana ne zarar verdi ki?"

"Büyük zarar," diye iç çekti oyuncu ve yüzünde acı bir kızgınlık ifadesi belirdi. “Bana göre o bir alçak ve bir düzenbazdı—cennet krallığı onun olsun! Onu izleyerek ve dinleyerek oyuncu oldum. Sanatıyla beni aile evinden uzaklaştırdı, oyuncu hayatının heyecanlarıyla beni cezbetti, bana her türlü şeyi vaat etti—ve gözyaşı ve keder getirdi. … Bir oyuncunun kaderi acıdır! Gençliğimi, ayıklığımı ve ilahi görünüşümü kaybettim. … Kendime verecek bir kuruşum bile yok, ayakkabılarımın topukları aşınmış, pantolonum yıpranmış ve yamalı, yüzüm ise köpekler tarafından kemirilmiş gibi görünüyor. … Kafam boş düşünceler ve saçmalıklarla dolu. … İnancımı—kötü dehamı—benden çaldı! Yeteneğim olsaydı bir şey olurdu, ama şu anki halimle hiçbir işe yaramadan mahvoldum. … Soğuk, saygıdeğer dostlarım. … Biraz içmeyecek misiniz? Herkese yeter. … Üşüme. … Geri kalanına içelim Ruhum! Onu sevmesem de ve ölmüş olsa da, dünyada sahip olduğum tek kişi oydu, tek kişi. Onu son ziyaret edişim olacak... Doktorlar yakında içkiden öleceğimi söylüyorlar, bu yüzden veda etmek için buraya geldim. İnsan düşmanlarını affetmelidir.”

Oyuncuyu ölü Mushkin ile konuşmaya bırakıp yolumuza devam ettik. Hafif, soğuk bir yağmur çiselemeye başladı.

Çakıllarla dolu ana caddeye dönüşte bir cenaze alayıyla karşılaştık. Beyaz pamuklu kuşaklar ve üzerlerine yapraklar yapışmış çamurlu yüksek çizmeler giymiş dört taşıyıcı, kahverengi tabutu taşıyordu. Hava kararmaya başlamıştı ve yüklerini sallayarak, sendeleyerek acele ediyorlardı…

“Burada daha birkaç saattir yürüyoruz ve bu da getirilen üçüncü kişi... Arkadaşlar, eve gidelim mi?”