Na cmentarzu

„Wiatr się zerwał, przyjaciele, i zaczyna się ściemniać. Czy nie lepiej się stąd ruszyć, zanim zrobi się gorzej?”

Wiatr igrał wśród żółtych liści starych brzóz, a z liści spadał na nas deszcz gęstych kropel. Jeden z nas poślizgnął się na gliniastej ziemi i chwycił się wielkiego, szarego krzyża, żeby nie upaść.

„Jegor Griaznorukow, radca tytularny i kawaler…” – przeczytał. „Znałem tego dżentelmena. Kochał żonę, nosił wstążkę Stanisława i nic nie czytał. … Trawienie miał sprawne… życie było w porządku, prawda? Można by pomyśleć, że nie ma powodu, by umierać, ale niestety! los miał na niego oko. … Biedak padł ofiarą nawyku obserwacji. Pewnego razu, gdy podsłuchiwał przez dziurkę od klucza, dostał tak w głowę od drzwi, że doznał wstrząsu mózgu (miał mózg) i zmarł. A oto, pod tym nagrobkiem, leży człowiek, który od kołyski nienawidził wierszy i epigramatów. … Jakby dla żartu, cały jego nagrobek jest ozdobiony wierszami. … Ktoś idzie!”

Wyprzedził nas mężczyzna w znoszonym płaszczu, o ogolonej, sinoczerwonej twarzy. Pod pachą trzymał butelkę, a z kieszeni wystawała mu paczka kiełbasy.

„Gdzie jest grób aktora Mushkina?” – zapytał nas ochrypłym głosem.

Zaprowadziliśmy go na grób Muszkina, aktora, który zmarł dwa lata wcześniej.

„Zakładam, że jest pan urzędnikiem państwowym?” – zapytaliśmy go.

„Nie, aktor. W dzisiejszych czasach trudno odróżnić aktorów od urzędników konsystorza. Z pewnością to zauważyłeś. … To typowe, ale niezbyt pochlebne dla urzędnika rządowego.”

Z trudem odnaleźliśmy grób aktora. Zapadł się, zarósł chwastami i stracił wszelki wygląd grobu. Tani, mały krzyż, który zaczął gnić i pokrył się zielonym mchem poczerniałym od mrozu, miał wygląd starczej posępności i wyglądał, jakby chorował.

„…zapomniany przyjacielu Mushkin…” – czytamy.

Czas zatarł nigdy i naprawił fałsz człowieka.

„Zorganizowano wśród aktorów i dziennikarzy zbiórkę na jego pomnik, ale przepili pieniądze, moi mili towarzysze…” westchnął aktor, kłaniając się nisko i dotykając mokrych gruntów kolanami i czapką.

„Co masz na myśli mówiąc, że wypiłeś?”

„To bardzo proste. Zebrali pieniądze, opublikowali o tym artykuł w gazecie i wydali je na alkohol. … Nie mówię tego, żeby ich winić. … Mam nadzieję, że im to dobrze zrobiło, moi drodzy! Życzę im zdrowia, a jemu wiecznej pamięci”.

„Picie oznacza złe zdrowie, a wieczna pamięć to nic innego jak smutek. Boże, daj nam pamięć na jakiś czas, ale wieczną pamięć – co dalej!”

„Masz rację. Mushkin był znanym człowiekiem, widzisz; na trumnie leżało kilkanaście wieńców, a on już został zapomniany. Ci, którym był bliski, zapomnieli o nim, ale ci, którym wyrządził krzywdę, pamiętają go. Ja, na przykład, nigdy, nigdy go nie zapomnę, bo wyrządził mi tylko krzywdę. Nie darzę zmarłego miłością.”

„Co on ci zrobił?”

„Wielka szkoda” – westchnął aktor, a na jego twarzy odmalował się wyraz gorzkiej urazy. „Dla mnie był łotrem i łajdakiem – niech mu będzie Królestwo Niebieskie! To przez patrzenie na niego i słuchanie go stałem się aktorem. Swoją sztuką wywabił mnie z domu rodzinnego, wabił ekscytacjami aktorskiego życia, obiecywał mi najróżniejsze rzeczy – i przyniósł łzy i smutek. … Los aktora jest gorzki! Straciłem młodość, trzeźwość i boski wygląd. … Nie mam ani pół pensa, żeby się pobłogosławić, buty mam rozpięte na obcasach, spodnie są postrzępione i połatane, a twarz wygląda, jakby psy ją obgryzły. … Głowę mam pełną wolnomyślicielstwa i bzdur. … Okradł mnie z wiary – z mojego złego geniuszu! Byłoby to coś, gdybym miał talent, ale tak jak jest, jestem zrujnowany na nic. … To zimne, czcigodni przyjaciele. … Nie napijecie się? Wystarczy dla wszystkich. … Brrr. … Wypijmy za Resztę jego duszy! Chociaż go nie lubię i chociaż nie żyje, był jedynym, jakiego miałam na świecie, jedynym. To ostatni raz, kiedy go odwiedzam. … Lekarze mówią, że wkrótce umrę z powodu alkoholu, więc przyszłam się pożegnać. Trzeba wybaczać swoim wrogom.

Zostawiliśmy aktora, żeby porozmawiał ze zmarłym Mushkinem i poszliśmy dalej. Zaczął padać drobny, zimny deszcz.

Na skręcie w główną aleję wysypaną żwirem, spotkaliśmy kondukt pogrzebowy. Czterech tragarzy, ubranych w białe perkalowe szarfy i zabłocone, wysokie buty z liśćmi na nich, niosło brązową trumnę. Zapadał zmrok, a oni pospieszyli, potykając się i potrząsając swoim ciężarem. …

„Idziemy tu dopiero od kilku godzin, a to już trzecia godzina, kiedy nas tu przywieziono. … Chodźmy do domu, przyjaciele?”