นักเรียนคลาสสิก

ก่อนออกไปสอบวิชาภาษากรีก วานยาจูบรูปศักดิ์สิทธิ์ทุกรูป ท้องของเขารู้สึกปั่นป่วน หัวใจเต้นแรงและหยุดเต้นด้วยความหวาดกลัวต่อสิ่งที่ไม่รู้ เขาจะได้คะแนนเท่าไหร่ในวันนั้น? สามหรือสอง? เขาไปขอพรจากแม่หกครั้ง และก่อนออกไปก็ขอให้ป้าช่วยอธิษฐานให้ ระหว่างทางไปโรงเรียน เขาให้เงินขอทานสองโคเป็ก ด้วยความหวังว่าเงินสองโคเป็กนั้นจะชดเชยความไม่รู้ของเขา และขอให้พระเจ้าทรงโปรดอย่าให้เขาได้คะแนนเลขสี่สิบหรือแปดสิบที่น่ากลัวเหล่านั้นเลย

เขากลับจากโรงเรียนมัธยมปลายค่อนข้างดึก ประมาณสี่ถึงห้าโมงเย็น เขาเข้ามาในบ้านแล้วนอนลงบนเตียงอย่างเงียบๆ ใบหน้าผอมบางของเขาซีดเซียว มีรอยคล้ำรอบดวงตาสีแดงของเขา

“เป็นยังไงบ้าง ลูกทำได้ดีแค่ไหน ได้คะแนนเท่าไหร่บ้าง?” แม่ของเขาถามพลางเดินไปที่ข้างเตียง

วานย่ากระพริบตา บิดปาก แล้วก็ร้องไห้ออกมา แม่ของเขาหน้าซีด อ้าปากค้าง และประสานมือไว้ กางเกงที่เธอกำลังซ่อมอยู่ก็หล่นจากมือเธอ

“ร้องไห้ทำไม? แสดงว่าสอบตกแล้วสินะ?” เธอถาม

“ฉันถูกเลือกแล้ว...ฉันได้เลขสอง”

“ฉันรู้แล้วว่ามันจะเป็นแบบนี้! ฉันมีลางสังหรณ์มาก่อนแล้ว” แม่ของเขาพูด “พระเจ้าช่วย! ทำไมลูกถึงสอบไม่ผ่าน? สาเหตุคืออะไร? ลูกสอบตกวิชาอะไร?”

“เป็นภาษากรีก… แม่ครับ ผม… พวกเขาถามผมเกี่ยวกับอนาคตของคำว่า phero และผม… แทนที่จะพูดว่า oisomai ผมกลับพูดว่า opsomai แล้ว… แล้วก็ไม่มีเครื่องหมายเน้นเสียง ถ้าพยางค์สุดท้ายยาว และผม… ผมก็เลยสับสน… ผมลืมไปว่าตัวอักษรตัวแรกยาว… ผมเลยไปใส่เครื่องหมายเน้นเสียง แล้วอาร์ตาเซอร์ซอฟก็บอกให้ผมส่งรายชื่อคำอนุภาคที่ต่อท้ายคำ… ผมก็ส่งไปแล้ว และผมเผลอใส่คำสรรพนามเข้าไป… แล้วก็ทำผิดพลาด… ดังนั้นเขาเลยให้คะแนนผมสอง… ผมเป็นคนน่าสมเพช… ผมทำงานทั้งคืน… ผมตื่นตีสี่มาทั้งสัปดาห์นี้…”

“ไม่ ไม่ใช่แกหรอก แต่เป็นฉันต่างหากที่น่าเวทนา เจ้าเด็กเหลือขอ! ฉันต่างหากที่น่าเวทนา! แกทำให้ฉันเหนื่อยล้าจนแทบหมดแรง เจ้าเฮโรด เจ้าตัวทรมาน เจ้าภัยพิบัติแห่งชีวิตฉัน! ฉันจ่ายเงินให้แก ไอ้ขยะไร้ค่า! ฉันก้มหลังทำงานหนักเพื่อแก ฉันกังวลแทบตาย และฉันพูดได้เลยว่า ฉันไม่มีความสุข แล้วแกจะสนใจอะไร? แกทำงานยังไง?”

“ผม… ผมทำงานครับ ทำงานทั้งคืน… คุณก็เห็นเองแล้วนี่”

“ฉันภาวนาต่อพระเจ้าให้ทรงรับฉันไป แต่พระองค์ไม่ทรงรับฉันไป ผู้หญิงบาปหนาอย่างฉัน… คุณช่างทรมานเหลือเกิน! คนอื่นมีลูกเหมือนคนอื่น ๆ แต่ฉันมีลูกแค่คนเดียว และไม่มีความรู้สึก ไม่มีอะไรให้ปลอบโยนจากเขาเลย จะตีคุณเหรอ? ฉันอยากจะตีคุณ แต่ฉันจะหาความเข้มแข็งจากไหนได้? พระมารดาของพระเจ้า ฉันจะหาความเข้มแข็งจากไหนได้?”

แม่ซ่อนใบหน้าไว้ในรอยพับของเสื้อและร้องไห้ออกมา วานย่าดิ้นด้วยความเจ็บปวดและเอาหน้าผากแนบกับผนัง ป้าเดินเข้ามา

“ก็เป็นอย่างที่ฉันคาดไว้นี่เอง… ” เธอกล่าวพลางเดาออกทันทีว่าเกิดอะไรขึ้น หน้าซีดเผือดและประสานมือ “ฉันรู้สึกหดหู่มาทั้งเช้าแล้ว… ฉันคิดว่าจะมีเรื่องร้ายเกิดขึ้น… และมันก็เกิดขึ้นแล้ว…”

“วายร้าย ผู้ทรมาน!”

“ทำไมคุณถึงด่าเขา?” ป้าร้องถามอย่างประหม่าพลางดึงผ้าโพกหัวสีน้ำตาลออกจากศีรษะแล้วหันไปหาแม่ “ไม่ใช่ความผิดของเขา! เป็นความผิดของคุณ! คุณนั่นแหละที่ต้องรับผิดชอบ! ทำไมคุณถึงส่งเขาไปเรียนโรงเรียนมัธยมนั้น? คุณเป็นสุภาพสตรี! คุณอยากเป็นสุภาพสตรีหรือ? อ๊า! ฉันกล้าพูดอย่างนั้นราวกับว่าคุณจะกลายเป็นชนชั้นสูง! แต่ถ้าคุณส่งเขาไปเรียนอย่างที่ฉันบอก...ไปทำงานในสำนักงาน เหมือนคูซยาของฉัน...คูซยาได้เงินเดือนปีละห้าร้อย...ห้าร้อยรูเบิลมันคุ้มค่าไม่ใช่เหรอ? และคุณก็ทำให้ตัวเองและลูกชายเหนื่อยกับการเรียนนี้เหลือเกิน! เขาผอม เขาไอ...ดูเขาสิ! เขาอายุสิบสาม แต่ดูเหมือนอายุไม่เกินสิบขวบ”

“ไม่นะ นาสเตนกา ไม่นะ ที่รัก! ฉันยังตีเขาไม่มากพอเลย ความทรมาน! เขาสมควรถูกตี นั่นแหละคือสิ่งที่มันเป็น! อึ๋ย… เยสุอิต มูฮัมหมัด ความทรมาน!” เธอกำหมัดใส่ลูกชาย “ลูกอยากให้ฉันเฆี่ยนตี แต่ฉันไม่มีแรง พวกเขาบอกฉันเมื่อหลายปีก่อนตอนที่เขายังเล็กว่า ‘เฆี่ยนเขา เฆี่ยนเขา!’ ฉันไม่ฟังพวกเขา ในฐานะผู้หญิงบาปหนาอย่างฉัน และตอนนี้ฉันก็กำลังทุกข์ทรมานอยู่ ลูกรออีกหน่อย! ฉันจะลอกหนังลูก! รออีกหน่อย…”

แม่กำหมัดเปียกๆ แล้วเดินร้องไห้เข้าไปในห้องของคนเช่าบ้าน คนเช่าบ้านคนนั้นคือ เยฟติฮี คุซมิทช์ คูโปโรสซอฟ กำลังนั่งอยู่ที่โต๊ะอ่านหนังสือเรื่อง “การเต้นรำที่เรียนรู้ด้วยตนเอง” เยฟติฮี คุซมิทช์ เป็นคนฉลาดและมีการศึกษาดี เขาพูดเสียงขึ้นจมูก อาบน้ำด้วยสบู่ที่มีกลิ่นทำให้ทุกคนในบ้านจาม กินเนื้อสัตว์ในวันถือศีล และกำลังมองหาเจ้าสาวที่มีการศึกษาดี จึงได้รับการยกย่องว่าเป็นคนเช่าบ้านที่ฉลาดที่สุด เขาร้องเพลงเสียงเทเนอร์

“เพื่อนรักของฉัน” คุณแม่เริ่มพูดพลางร้องไห้ “ถ้าคุณจะกรุณา—ช่วยตีลูกชายของฉันให้หน่อยได้ไหม… ช่วยฉันด้วย! เขาไม่ผ่านการสอบ ไอ้เด็กเหลือขอ! เชื่อไหม เขาไม่ผ่าน! ฉันลงโทษเขาไม่ได้หรอก เพราะสุขภาพไม่ดี… ช่วยตีเขาให้ฉันหน่อยได้ไหม ถ้าคุณจะกรุณาและเห็นอกเห็นใจฉันนะ เยฟติฮี คุซมิทช์! เห็นใจคนป่วยอย่างฉันบ้างสิ!”

คูโปโรสซอฟขมวดคิ้วและถอนหายใจเฮือกใหญ่ทางจมูก เขาคิดอยู่ครู่หนึ่ง เคาะโต๊ะด้วยนิ้วมือ แล้วถอนหายใจอีกครั้ง ก่อนจะเดินไปหาวานยา

“เจ้ากำลังได้รับการสั่งสอน พูดง่ายๆ ก็คือ กำลังได้รับการศึกษา กำลังได้รับโอกาส เจ้าเด็กเหลือขอ! ทำไมเจ้าถึงทำเช่นนั้น?” เขาเริ่มพูด

เขาพูดอยู่นานมาก กล่าวสุนทรพจน์อย่างเป็นระบบ เขาพูดถึงวิทยาศาสตร์ แสงสว่าง และความมืด

“ใช่แล้ว หนุ่มน้อย”

เมื่อกล่าวจบ เขาถอดเข็มขัดออกแล้วจับมือวานยา

“นี่เป็นวิธีเดียวที่จะรับมือกับคุณได้” เขากล่าว วานย่าคุกเข่าลงอย่างนอบน้อมและยื่นหัวเข้าไประหว่างเข่าของผู้เช่า หูสีชมพูเด่นชัดของเขากระดิกขึ้นลงกับกางเกงผ้าเชิร์จตัวใหม่ของผู้เช่าที่มีแถบสีน้ำตาลตรงตะเข็บด้านนอก

วานย่าไม่ส่งเสียงอะไรออกมาเลยสักคำ ในการประชุมครอบครัวช่วงเย็น จึงมีการตัดสินใจส่งเขาไปทำงานนอกบ้าน