Klasyczny student

Zanim udał się na egzamin z greki, Wania ucałował wszystkie święte wizerunki. Żołądek miał przewrócony do góry nogami; serce przeszył dreszcz, a serce biło i zastygło w bezruchu z przerażenia przed nieznanym. Co dostanie tego dnia? Trójkę czy dwójkę? Sześć razy szedł do matki po błogosławieństwo, a wychodząc, prosił ciotkę o modlitwę. W drodze do szkoły dał żebrakowi dwie kopiejki, mając nadzieję, że te dwie kopiejki odpokutują jego niewiedzę i że, daj Boże, nie dostanie cyfr z tymi okropnymi czterdziestkami i osiemdziesiątkami.

Wrócił z liceum późno, między czwartą a piątą. Wszedł do środka i bezszelestnie położył się na łóżku. Jego chuda twarz była blada. Wokół zaczerwienionych oczu widniały ciemne kręgi.

„No i jak ci poszło? Jak cię oceniali?” zapytała matka, podchodząc do jego łóżka.

Wania zamrugał, wykrzywił usta i wybuchnął płaczem. Matka zbladła, otworzyła usta i zacisnęła dłonie. Spodnie, które cerowała, wypadły jej z rąk.

„Czego płaczesz? Czyli poniosłeś porażkę?” – zapytała.

„Jestem wylosowany. … Dostałem dwójkę.”

„Wiedziałam, że tak będzie! Przeczuwałam to” – powiedziała jego matka. „Boże miłosierny! Jak to możliwe, że nie zdałeś? Co jest tego przyczyną? Z jakiego przedmiotu oblałeś?”

„Po grecku… Mamo, ja… Zapytali mnie o przyszłość słowa phero, a ja… zamiast powiedzieć oisomai, powiedziałem opsomai. Potem… wtedy nie ma akcentu, jeśli ostatnia sylaba jest długa, i ja… zdenerwowałem się… zapomniałem, że alfa jest długa… poszedłem i dodałem akcent. Wtedy Artakserksow kazał mi podać listę partykuł enklitycznych… zrobiłem to i przypadkowo pomyliłem zaimek… i popełniłem błąd… i dał mi dwójkę… Jestem nieszczęśliwą osobą… Pracowałem całą noc… Wstaję o czwartej przez cały ten tydzień…

„Nie, to nie ty, ale ja jestem nieszczęśliwy, ty nędzny chłopcze! To ja jestem nieszczęśliwy! Zmęczyłeś mnie na strzępy, ty Herodzie, ty udręko, ty zmoro mojego życia! Płacę za ciebie, ty nic nie warty śmieciu; nadstawiałem karku, harując dla ciebie, martwię się na śmierć i, mogę powiedzieć, jestem nieszczęśliwy, a co cię to obchodzi? Jak ty pracujesz?”

„Ja… ja pracuję. Całą noc… Sam to widziałeś.”

„Modliłam się do Boga, żeby mnie przyjął, ale On mnie nie przyjmuje, grzesznej kobiety. … Dręczysz! Inni mają dzieci jak wszyscy, a ja mam jedno i żadnego sensu, żadnej pociechy z niego. Bić cię? Biłabym cię, ale skąd mam wziąć siłę? Matko Boża, skąd mam wziąć siłę?”

Mama ukryła twarz w fałdach bluzki i wybuchnęła szlochem. Wania wiercił się z bólu i przycisnął czoło do ściany. Ciotka weszła.

„Więc tak to wygląda… Właśnie tego się spodziewałam” – powiedziała, od razu domyślając się, co jest nie tak, blednąc i zaciskając dłonie. „Cały ranek byłam przygnębiona… Nadchodzą kłopoty, pomyślałam… i oto nadeszły…”

„Złoczyńca, udręka!”

„Czemu go przeklinasz?” krzyknęła ciotka, nerwowo zdejmując z głowy kawową chustkę i odwracając się do matki. „To nie jego wina! To twoja wina! To twoja wina! Po co go posłałaś do tego liceum? Jesteś porządną damą! Chcesz być damą? Aaa-ach! Śmiem twierdzić, że chcesz się zamienić w szlachciankę! Ale gdybyś go, jak ci mówiłam, posłała do biznesu… do biura, jak moja Kuzja… oto Kuzja zarabia pięćset rubli rocznie… Pięćset rubli to się opłaca, prawda? A ty się wykańczasz i wykańczasz chłopaka tą nauką, niech go szlag trafi! Jest chudy, kaszle… spójrz tylko na niego! Ma trzynaście lat, a wygląda na nie więcej niż dziesięć.”

„Nie, Nasieńko, nie, moja droga! Nie smagałam go wystarczająco, męczarnia! Powinien dostać chłostę, ot co! Fuj… Jezuita, Mahomet, męczarnia!” pogroziła synowi pięścią. „Chcesz chłosty, ale nie mam siły. Mówili mi lata temu, kiedy był mały: »Bij go, bij go!« Nie słuchałam ich, grzeszna kobieta. A teraz za to cierpię. Poczekaj chwilę! Obedrę cię ze skóry! Poczekaj chwilę…”

Mamma potrząsnęła mokrą pięścią i z płaczem poszła do pokoju lokatora. Lokator, Jewtihij Kuźmicz Kuporossow, siedział przy stole i czytał „Tańczącego samouka”. Jewtihij Kuźmicz był człowiekiem inteligentnym i wykształconym. Mówił przez nos, mył się mydłem, którego zapach przyprawiał wszystkich domowników o kichanie, jadał mięso w dni postne i rozglądał się za wyrafinowaną żoną, dlatego uchodził za najbystrzejszego z lokatorów. Śpiewał tenorem.

„Mój dobry przyjacielu” – zaczęła mama, rozpływając się we łzach. „Jeśli zechcesz, zbij mojego chłopca w moim imieniu. … Zrób mi przysługę! Oblał egzamin, utrapienie chłopca! Uwierzysz, oblał! Nie mogę go ukarać, przez słabość mojego zdrowia. … Zbij go w moim imieniu, jeśli zechcesz być tak uprzejmy i troskliwy, Jewtihij Kuźmiczu! Miej wzgląd na chorą kobietę!”

Kuporossow zmarszczył brwi i westchnął głęboko przez nos. Zamyślił się, postukał palcami w stół i wzdychając ponownie, podszedł do Wani.

„Uczą cię, że tak powiem” – zaczął – „edukują cię, dają ci szansę, ty odrażający młody człowieku! Dlaczego to zrobiłeś?”

Mówił długo, wygłaszał regularne przemówienie. Nawiązywał do nauki, do światła i do ciemności.

„Tak, młoda osoba.”

Gdy skończył przemowę, zdjął pasek i wziął Wanię za rękę.

„To jedyny sposób, żeby się z tobą rozprawić” – powiedział. Wania uklęknął pokornie i wsunął głowę między kolana lokatora. Jego wystające różowe uszy poruszały się w górę i w dół po nowych spodniach lokatora z serży, z brązowymi paskami na zewnętrznych szwach.

Wania nie wydał ani jednego dźwięku. Na wieczornej naradzie rodzinnej postanowiono wysłać go do interesów.