Blindheid

In Blindness schetst Saramago een beeld van een stad waar mensen op onverklaarbare wijze hun zicht verliezen. De autoriteiten reageren door de getroffenen op te sluiten, en een groep vreemdelingen moet zien te overleven in een situatie die snel verslechtert. Saramago gebruikt dit uitgangspunt om te onderzoeken hoe snel de ordelijke publieke taal het contact kan verliezen met de levens die ze pretendeert te beheersen.

De personages worden over het algemeen beschreven in plaats van bij naam genoemd. Die keuze geeft de roman een allegorisch karakter, maar de relaties blijven concreet: mensen hebben voedsel, sanitaire voorzieningen, begeleiding, bescherming en iemand nodig die zijn beloftes nakomt. Samenwerking is moeilijk omdat elke verplichting een fysieke tol eist. De sterkste passages van het boek laten zien dat zorg een vorm van werk is, in plaats van een troostend gevoel dat automatisch opduikt tijdens een crisis.

Saramago's vloeiende zinnen en ongebruikelijke interpunctie in de dialogen geven vorm aan de leeservaring. Stemmen vloeien in elkaar over zonder de gebruikelijke visuele markeringen, terwijl de verteller commentaar levert, twijfelt en soms alledaagse uitdrukkingen in twijfel trekt. Aanvankelijk kan de stijl weerstand bieden. Zodra het ritme vertrouwd raakt, versterkt het het gevoel van een gedeelde situatie waarin geen enkel geïsoleerd perspectief alles kan verklaren.

Lezers die geïnteresseerd zijn in veeleisende morele allegorieën en het falen van instellingen, zullen dit boek wellicht indrukwekkend vinden. Het is een heftig boek, met seksueel geweld, dwang, vernedering en aangrijpende beschrijvingen van verwaarloosde lichamen. Het gebruik van blindheid als metafoor kan ook ter discussie worden gesteld; de fictieve catastrofe moet niet worden verward met de werkelijke mogelijkheden of levens van blinde mensen. Een lezer die op zoek is naar een realistische medische verklaring zal die niet in het boek aantreffen.

De roman is het meest overtuigend wanneer hij de kleine beslissingen onderzoekt waardoor mensen nuttig of juist gevaarlijk voor elkaar worden. De algemene uitspraken over de mensheid kunnen soms wat opdringerig overkomen, maar de aandacht voor gedeelde praktische taken maakt het mogelijk dat mededogen naar voren komt als een moeilijke, specifieke keuze.